భారత్, పాకిస్తాన్ మధ్య దశాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న సింధు జలాల వివాదంలో కీలక పరిణామం చోటుచేసుకుంది. సింధు నదీ జలాల ఒప్పందం (Indus Waters Treaty - IWT) కింద పాకిస్తాన్ లేవనెత్తిన అభ్యంతరాలపై హేగ్ (The Hague) లోని శాశ్వత మధ్యవర్తిత్వ న్యాయస్థానం (Permanent Court of Arbitration) ఇచ్చిన తీర్పును భారత్ తీవ్రంగా వ్యతిరేకించింది. ఆ తీర్పు పూర్తిగా "చెల్లదు, నిరర్థకం" (null and void) అని విదేశాంగ శాఖ అధికార ప్రతినిధి అరిందమ్ బాగ్చి స్పష్టం చేశారు. అసలు ఆ కోర్టు ఏర్పాటునే తాము గుర్తించలేదని, దాని విచారణ ప్రక్రియ చట్టవిరుద్ధమని భారత్ తేల్చిచెప్పింది. ఇది రెండు దేశాల మధ్య దౌత్యపరమైన ఉద్రిక్తతలను మరింత పెంచే అంశంగా మారింది.
- హేగ్ లోని మధ్యవర్తిత్వ న్యాయస్థానం (Court of Arbitration) తీర్పును భారత్ తిరస్కరించింది.
- ఈ తీర్పు "null and void" అని, దానికి చట్టబద్ధత లేదని విదేశాంగ శాఖ స్పష్టం చేసింది.
- అసలు ఈ కోర్టు ఏర్పాటునే తాము మొదటి నుంచి వ్యతిరేకిస్తున్నామని భారత్ వాదిస్తోంది.
- జమ్మూ కాశ్మీర్లోని కిషన్గంగా, రాట్లే జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులపై పాకిస్తాన్ అభ్యంతరాలే ఈ వివాదానికి మూలం.
- వివాద పరిష్కారానికి ఒప్పందంలో సూచించిన ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను అనుసరించాలని భారత్ కోరుతోంది.
- ఈ తీర్పును తిరస్కరించడం ద్వారా, భారత్ తన సార్వభౌమాధికారాన్ని, ఒప్పందంలోని నిబంధనల పట్ల తన నిబద్ధతను పునరుద్ఘాటించింది.
వివాదానికి దారితీసిన అంశాలు ఏంటి?
భారత్, పాకిస్తాన్ మధ్య 1960లో ప్రపంచ బ్యాంకు మధ్యవర్తిత్వంతో సింధు జలాల ఒప్పందం కుదిరింది. ఈ ఒప్పందం ప్రకారం, సింధు నదీ వ్యవస్థలోని మూడు తూర్పు నదుల (బియాస్, రావి, సట్లెజ్) నీటిపై భారత్కు, మూడు పశ్చిమ నదుల (సింధు, చీనాబ్, జీలం) నీటిపై పాకిస్తాన్కు పూర్తి హక్కులు లభించాయి. అయితే, పశ్చిమ నదులపై నిర్దిష్ట అవసరాల కోసం జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులు నిర్మించుకునే హక్కు భారత్కు ఉంది. ఈ నిబంధన ప్రకారమే జమ్మూ కాశ్మీర్లో జీలం నదిపై కిషన్గంగా (330 MW), చీనాబ్ నదిపై రాట్లే (850 MW) ప్రాజెక్టులను భారత్ నిర్మిస్తోంది. కానీ, ఈ ప్రాజెక్టుల డిజైన్ వల్ల తమకు నీటి ప్రవాహం తగ్గిపోతుందని పాకిస్తాన్ ఆరోపిస్తోంది. ఈ అభ్యంతరాలపై చర్చలు విఫలం కావడంతో, పాకిస్తాన్ నేరుగా అంతర్జాతీయ మధ్యవర్తిత్వ న్యాయస్థానాన్ని ఆశ్రయించింది. ఇది చాలా పెద్ద వివాదానికి దారితీసింది.
భారత్ వాదన ఇదే: 'ఆ కోర్టు ఏర్పాటు చట్టవిరుద్ధం!'
భారత్ వాదన చాలా స్పష్టంగా ఉంది. సింధు జలాల ఒప్పందంలోని ఆర్టికల్ IX ప్రకారం, ఏదైనా వివాదం తలెత్తితే దాన్ని పరిష్కరించడానికి ఒక క్రమపద్ధతి ఉంది. మొదట ద్వైపాక్షికంగా కమిషనర్ల స్థాయిలో చర్చించాలి. అక్కడ పరిష్కారం లభించకపోతే, ఒక తటస్థ నిపుణుడిని (Neutral Expert) నియమించాలి. ఆ దశ కూడా విఫలమైతేనే మధ్యవర్తిత్వ న్యాయస్థానానికి (Court of Arbitration) వెళ్లాలి. కానీ పాకిస్తాన్ ఈ ప్రక్రియను పాటించకుండా ఏకపక్షంగా, నేరుగా Court of Arbitration ను ఆశ్రయించిందని భారత్ ఆరోపిస్తోంది. అందువల్ల, ఆ కోర్టు ఏర్పాటు, దాని విచారణ, అది ఇచ్చే తీర్పు... అన్నీ చట్టవిరుద్ధమేనని భారత్ గట్టిగా వాదిస్తోంది. "చట్టవిరుద్ధంగా ఏర్పడిన ఒక కోర్టు ఇచ్చే తీర్పును మేము ఎందుకు పాటించాలి?" అనేది ప్రభుత్వ ప్రశ్న. అందుకే భారత్ ఈ మొత్తం ప్రక్రియను బహిష్కరించింది.
భవిష్యత్తు ఏంటి? ఒప్పందం కొనసాగుతుందా?
భారత్ తాజా వైఖరితో సింధు జలాల ఒప్పందం భవిష్యత్తుపై అనేక ప్రశ్నలు తలెత్తుతున్నాయి. అయితే, భారత్ ఒప్పందాన్ని గౌరవిస్తుందని, కానీ దానిని సరైన పద్ధతిలో అమలు చేయాలని మాత్రమే కోరుతోందని విశ్లేషకులు అంటున్నారు. హేగ్ కోర్టు తీర్పును తిరస్కరించడం అంటే ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించడం కాదు. ఒప్పందంలోని వివాద పరిష్కార యంత్రాంగాన్ని పాకిస్తాన్ దుర్వినియోగం చేయడాన్ని వ్యతిరేకించడమే. ఈ విషయంలో భారత్ తన వైఖరిని మార్చుకునే అవకాశం లేదు. మరియు, ఈ ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం కొనసాగించాలనే సంకల్పంతో ఉంది. ఈ వివాదం రెండు దేశాల మధ్య దౌత్యపరమైన ఒత్తిడిని పెంచుతుంది. అయితే, చర్చల ద్వారా, ఒప్పంద స్ఫూర్తికి కట్టుబడి ఒక పరిష్కారం కనుగొనడమే సరైన మార్గమని భారత్ ఇప్పటికీ విశ్వసిస్తోంది. ఈ వ్యవహారం ఎటు దారితీస్తుందో చూడాలి.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
ప్రశ్న: సింధు జలాల ఒప్పందం (IWT) అంటే ఏమిటి?
జవాబు: సూటిగా చెప్పాలంటే, ఇది 1960లో భారత్, పాకిస్తాన్ మధ్య ప్రపంచ బ్యాంకు మధ్యవర్తిత్వంతో కుదిరిన నీటి-పంపకాల ఒప్పందం. సింధు నది మరియు దాని ఉపనదుల నీటిని ఎలా పంచుకోవాలో ఈ ఒప్పందం స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తుంది. ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యంత విజయవంతమైన నీటి ఒప్పందాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడింది.
ప్రశ్న: భారత్ ఈ తీర్పును ఎందుకు అంగీకరించడం లేదు?
జవాబు: చూడండి, వివాద పరిష్కారానికి ఒప్పందంలో కొన్ని దశలు ఉన్నాయి. పాకిస్తాన్ ఆ దశలను దాటవేసి నేరుగా మధ్యవర్తిత్వ కోర్టుకు వెళ్లిందని భారత్ వాదిస్తోంది. ఆ కోర్టు ఏర్పాటు చట్టవిరుద్ధమని, అందువల్ల దాని విచారణ గానీ, తీర్పు గానీ చెల్లదని భారత్ గట్టిగా చెబుతోంది. ఇది ప్రక్రియకు సంబంధించిన అభ్యంతరం.
ప్రశ్న: ఈ వివాదం వల్ల సామాన్యులపై తక్షణ ప్రభావం ఉంటుందా?
జవాబు: ప్రస్తుతానికి సామాన్యులపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం ఉండకపోవచ్చు. కానీ, రెండు అణ్వస్త్ర దేశాల మధ్య దౌత్యపరమైన ఉద్రిక్తతలు పెరగడం ఎప్పుడూ ఆందోళన కలిగించే విషయమే. ఇది దీర్ఘకాలంలో ప్రాంతీయ స్థిరత్వంపై ప్రభావం చూపే అవకాశం లేకపోలేదు. ప్రభుత్వాలు సంయమనంతో వ్యవహరించడం ముఖ్యం.
